[40.] ­čŹčMi─Ödzynarodowa inba i stra┼╝ broni─ůca ziemniaki, czyli historia powstanie FRYTEK

Jedni lubi─ů d┼éugie, inni kr├│tsze. Jedni idealnie proste, inni nieco poskr─Öcane. Jednak tak naprawd─Ö rozmiar ani kszta┼ét nie maj─ů znaczenia, kiedy mowa o frytach, bo frytki to ┼╝ycie. O tym jak wa┼╝nym s─ů one dziedzictwem ludzko┼Ťci, najlepiej ┼Ťwiadczy fakt, ┼╝e nie tak dawno mia┼éy one swoje ┼Ťwi─Öto a kilka kraj├│w od lat toczy batali─Ö o to, komu zawdzi─Öczamy sma┼╝one ziemniaczane cudo.
Ich histori─Ö poznacie w dzisiejszym odcinku.

Z odcinka dowiecie si─Ö m.in.:
– Kiedy powsta┼éy frytki?
– Kto “wynalaz┼é” frytki?
– Dlaczego ziemniak by┼éy zakazane we Francji?
– Kim by┼é i czym zas┼éu┼╝y┼é si─Ö Antoine-Augustine Parmentier?
– Jak powsta┼éy frytki belgijskie?

Na dole strony znajduje si─Ö transkrypcja odcinka

Linki, kt├│re mog─ů Ci si─Ö przyda─ç:

Podcast RADIOaktywny
https://podcastradioaktywny.pl

Instagram
https://www.instagram.com/zmaczne.go/

Facebook
https://www.facebook.com/malgosiazmaczynska

E-mail
podcastradioaktywny@gmail.com

Subskrybuj – s┼éuchaj gdzie chcesz i kiedy chcesz

Zosta┼ä Patronem – do┼é├│┼╝ swoj─ů cegie┼ék─Ö!

Źródła:

histmag.org/Kiedy-Polacy-zaczeli-jesc-frytki-14213
smazymy.com/
todayifoundout.com/index.php/2010/09/the-history-of-french-fries/
nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2015/01/08/are-french-fries-truly-french/
bbc.com/travel/story/20180730-can-belgium-claim-ownership-of-the-french-fry
en.wikipedia.org/wiki/Antoine-Augustin_Parmentier

TRANSKRYPCJA

Jedni lubi─ů d┼éugie, inni kr├│tsze. Jedni idealnie proste, inni nieco poskr─Öcane. Jednak tak naprawd─Ö rozmiar ani kszta┼ét nie maj─ů znaczenia, kiedy mowa o frytach, bo frytki to ┼╝ycie. O tym jak wa┼╝nym s─ů one dziedzictwem ludzko┼Ťci, najlepiej ┼Ťwiadczy fakt, ┼╝e nie tak dawno mia┼éy one swoje ┼Ťwi─Öto a kilka kraj├│w od lat toczy batali─Ö o to, komu zawdzi─Öczamy sma┼╝one ziemniaczane cudo.

Cho─ç trudno w to uwierzy─ç, w tym sporze nie ma Polski. Wiem, wiem, to niecodzienna sytuacja, ┼╝e toczy si─Ö mi─Ödzynarodowa imba historyczna, a my nawet nie pr├│bujemy zasugerowa─ç, ┼╝e tak genialny kulinarny wynalazek ┼Ťwiat zawdzi─Öcza Mieszkowi i jego szajce.

Bo pomimo niewiarygodnie rozwini─Ötych umiej─Ötno┼Ťci do zakrzywiania rzeczywisto┼Ťci i wypaczania fakt├│w historycznych, jakimi mog─ů si─Ö pochwali─ç nasi polÔÇŽ o czym to ja, a tak… frytki. No wi─Öc najstarsze znane nam zapiski dotycz─ůce tego dania/ lub jak kto woli dodatku pochodz─ů z XIX w., a wi─Öc znacznie p├│┼║niej ni┼╝ na zachodzie Europy, tak┼╝e nie ma dyskusji. Frytki nie s─ů nasze. (ostatecznie ÔÇô Urba┼äski) Ostatecznie Hubercie.

Na stronie histmag.org, do kt├│rej link a tak┼╝e pozosta┼éych ┼║r├│de┼é, z kt├│rych korzysta┼éam, jak zawsze znajdziecie na stronie zmacznego.com, trafi┼éam na przepis na fryteczki pochodz─ůcy z wydanej w 1919r. ksi─ů┼╝ki ÔÇ×200 potraw z ziemniak├│wÔÇŁ. Poza archaicznym j─Özykiem, moj─ů uwag─Ö zwr├│ci┼éy trzy rzeczy: 1. Ziemniaki zamiast w s┼éupki krojono w ─çwiartki 2. Autorka zaleca, aby najpierw zala─ç wod─ů i doprowadzi─ç do gotowania, nast─Öpnie szybko je wyj─ů─ç, osuszy─ç i podpunkt 3. Sma┼╝y─ç na rozpuszczonej ┼Ťwie┼╝ej fryturze.

Prosz─Ö bardzo! Cz┼éowiek uczy si─Ö ca┼ée ┼╝ycie. Fryzjer ÔÇô fryzura/ frytki ÔÇô frytura

Żeby jednak dowiedzieć się na jej temat nieco więcej, postanowiłam zwrócić się do eksperta i jak mówi Wikipedia, frutura to
ÔÇ×t┼éuszcz jadalny┬áo du┼╝ej odporno┼Ťci na dzia┼éanie wysokiej temperatury. Najcz─Ö┼Ťciej stanowi mieszanin─Ö t┼éuszcz├│w (m.in.┬á┼éoju┬áwo┼éowego)┬áu┼╝ywan─ů do wielokrotnego┬ásma┼╝enia┬áp─ůczk├│w,┬áfawork├│w,┬áfrytek┬áitd. w temperaturze 180ÔÇô220 ┬░C. Dobra frytura osi─ůga┬ápunkt dymienia┬ápo przekroczeniu temperatury 235 ┬░C, co oznacza, ┼╝e mo┼╝na na niej bezpiecznie sma┼╝y─ç bez obaw o uci─ů┼╝liwe dymienie, szczypanie w oczy i wdychanie truj─ůcych substancjiÔÇŁ

No cóż, jaki ekspert, takie informacje. Poszerzyłam więc mój research na temat frytury i oto, czego się dowiedziałam:

Obecnie coraz cz─Ö┼Ťciej korzysta si─Ö z frytur ciek┼éych, kt├│re zast─Öpuj─ů frytury sta┼ée, b─Öd─ůce mniej po┼╝ywne ÔÇô cho─ç raczej nale┼╝y powiedzie─ç bardziej szkodliwe – ze wzgl─Ödu na uwodornianie t┼éuszcz├│w ro┼Ťlinnych.  Dobra frytura charakteryzuje si─Ö neutralnym smakiem oraz zapachem, wysokim punktem dymienia oraz nisk─ů absorpcj─ů t┼éuszczu przez sma┼╝one na niej potrawy.

HistorykÔÇŽ zauwa┼╝a jednak, ┼╝e cho─ç nazwa frytki pojawia si─Ö dopiero w 1919r., same sma┼╝one ziemniaki by┼éy znane ju┼╝ wcze┼Ťniej ÔÇô przepis na nie znajdziemy w pierwszym wydaniu Uniwersalnej ksi─ů┼╝ki kucharskiej z 1896 roku.

Skoro ustalili┼Ťmy ju┼╝, sk─ůd nie pochodz─ů frytki, teraz warto odpowiedzie─ç sobie na pytanie, sk─ůd si─Ö wzi─Ö┼éy. I nie chodzi mi tutaj ani o odpowied┼║ ÔÇ×z ziemiÔÇŁ, ani ze sklepu.
Przerzućmy się więc na język angielski, all right?  

Jak z du┼╝ym prawdopodobie┼ästwem wiecie, frytki po angielsku to french fries, czyli dok┼éadniej francuskie frytki. Spokojnie, spokojnie, spokooojnie. W┼éa┼Ťnie mia┼éam dopowiedzie─ç, ┼╝e mowa tutaj o angielskim ameryka┼äskim, bowiem w Wielkiej Brytanii mamy kultowe fish & chips, a wi─Öc wcale nie ryb─Ö z chipsami, a z frytkami, ale sk─ůd to lingwistyczne nieporozumienie ÔÇô tego niestety nie uda┼éo mi si─Ö jednoznacznie ustali─ç. Na chwil─Ö zapomnijmy o kraju Eli II, z reszt─ů po┼Ťwi─Öci┼éam jej ca┼éy 37. Odcinek i zosta┼ämy przy okre┼Ťleniu french fries.

Jak to możliwe, że Francuzom oprócz camemberta, wina i bagietki zawdzięczamy również frytki? Geniusz? Doskonały gust a może zwykły przypadek?

Gdyby pytanie tyczy┼éo si─Ö mojego kochanego samochodu, to z ┼éatwo┼Ťci─ů odpowiedzia┼éabym, ┼╝e pewnie wszystko na raz jednak, poniewa┼╝ jest to podcast po┼Ťwi─Öcony jedzeniu, odpowied┼║ brzmi: nic z tych rzeczy, bowiem frytki stworzyliÔÇŽ Belgowie.

Pod koniec XVII w., czyli mniej wi─Öcej wtedy, kiedy w Polsce panowa┼é Jan III Sobieski, a Elena Lucrezia Cornaro Piscopia jako pierwsza kobieta na ┼Ťwiecie otrzyma┼éa stopie┼ä naukowy doktora, Belgowie zacz─Öli sma┼╝y─ç frytki. Ot ma┼éy krok dla ziemniaka, wielki krok dla cz┼éowieka.


Jak donosz─ů liczne podania, jednym z przysmak├│w Belg├│w mieszkaj─ůcych nad Moz─ů by┼éy malutkie rybki, kt├│re wy┼éawiali z rzeki i sma┼╝yli w g┼é─Öbokim t┼éuszczu. Jednak wraz z przyj┼Ťciem zimy, kiedy tafla wody zamarza┼éa (bo wiadomo, kiedy┼Ť to by┼éy zimy), tracili dost─Öp do ulubionej przek─ůski. Ale! Jak wiadomo potrzeba, a szczeg├│lnie g┼é├│d, matk─ů wynalazk├│w i do g┼é─Öbokiego t┼éuszczu zamiast rybki ÔÇô trafi┼éy pokrojone w ten sam kszta┼étÔÇô ziemniaki.

Sk─ůd wi─Öc u licha wzi─Ö┼éo si─Ö french w nazwie french fries? Ze zwyk┼éej pomy┼éki. W czasie I wojny ┼Ťwiatowej, ameryka┼äscy ┼╝o┼énierze stacjonuj─ůcy w Belgii po raz pierwszy zasmakowali frytek, kt├│rych smak postanowili odwzorowa─ç po powrocie do kraju. Niestety jak wiemy, u niekt├│rych z geologi─ů, wr├│─ç z geografi─ů ÔÇô bywa ci─Ö┼╝ko, wi─Öc skoro spora cz─Ö┼Ť─ç Belg├│w m├│wi po francusku, to i frytki sta┼éy si─Ö francuskie. 

Nielicha historia, co nie?

Do tego stopnia nieprawdopodobna, że być może w ogóle się nie wydarzyła.

Znawcy tematu ÔÇô zar├│wno historycy, jak i kucharze oraz kulinarni specjali┼Ťci, zauwa┼╝aj─ů w tej historii kilka nie┼Ťcis┼éo┼Ťci.

  1. Czy frytki mogły powstać w państwie, którego w zasadzie jeszcze nie było?


Oficjalnie Belgia sta┼éa si─Ö niezale┼╝nym pa┼ästwem dopiero w 1830r. Niepodleg┼éo┼Ť─ç od holenderskiej dominacji uzyskali dzi─Öki rewolucji belgijskiej, kt├│r─ů Holandia uzna┼éa dopiero 9 lat p├│┼║niej. I w pe┼éni zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e to o niczym nie ┼Ťwiadczy, bo przecie┼╝ Polska te┼╝ na 123 lata znikn─Ö┼éa z mapy Europy, co nie oznacza, ┼╝e pomi─Ödzy 1795 a 1918r. nie by┼éo Polak├│w, kt├│rzy r├│wnie┼╝ wpadali na genialne pomys┼éy. I tak np. w 1853r. Ignacy ┼üukasiewicz wynalaz┼é lamp─Ö naftow─ů. Wi─Öc, pomimo ┼╝e Gorlice, w kt├│rych przebywa┼é w├│wczas ┼üukasiewcz znajdowa┼éy si─Ö pod zaborem austriacki, tytu┼é wynalazcy lampy naftowej przypisuje si─Ö Polakowi, a nie Austriakowi.

Niemniej, za nim nie zabra┼éam si─Ö za przygotowanie tego odcinka, nie mia┼éam poj─Öcia jak zawi┼éa jest historia Belgii. Pomimo przestudiowania kilku opracowa┼ä, wci─ů┼╝ nie ogarniam, jak to z ni─ů by┼éo – a dok┼éadniej czy przed 1830r. istnia┼éo ju┼╝ pa┼ästwo na wz├│r Belgii. Z tego co zrozumia┼éam, od samego pocz─ůtku na terenach, znanych nam dzi┼Ť jako Belgia, istnia┼éy liczne hrabstwa oraz kr├│lestwa, b─Öd─ůce non stop pod silnymi wp┼éywami: Francji; Holandii; Austrii a nawet Hiszpanii.

Nie uda┼éo mi si─Ö niestety ustali─ç, pod czyim dok┼éadnie panowaniem pod koniec XVII w. By┼éa Belgia. Jedne ┼║r├│d┼éa wskazuj─ů na Hiszpani─Ö, inne Holandi─Ö. Natomiast na jedynej sensownej mapie Europy z tamtego okresu znalaz┼éam ÔÇô Niderlandy hiszpa┼äskie, o kt├│rych istnieniu nie mia┼éam wcze┼Ťniej zielonego poj─Öcia.

Mam wi─Öc nadziej─Ö, ┼╝e doceniacie drugie ÔÇô edukacyjne ÔÇô dno tego, w teorii kulinarnego podcastu. ­čśÇ Dobszzz, ┼╝arty, ┼╝artami, ale je┼Ťli macie nieco, albo najlepiej ÔÇô znacznie wi─Öksze poj─Öcie o historii Belgii ni┼╝ ja, to dajcie mi zna─ç czy to mailowo, czy na fb lub Instagramie ÔÇô jak to z t─ů Belgi─ů by┼éo i czy w tej sytuacji frytki mo┼╝na uzna─ç za wynalazek Belg├│w, czy jednak Holendr├│w albo Hiszpan├│w?

No dobrze, ┼╝eby┼Ťcie jednak nie pomy┼Ťleli, ┼╝e zaledwie jedna nie┼Ťcis┼éo┼Ť─ç ma zdetronizowa─ç Belg├│w i pozbawi─ç ich prawa do miana ojc├│w frytek.
Kolejn─ů rzecz─ů, kt├│ra budzi w─ůtpliwo┼Ťci jest tym razem sama potrawa, a dok┼éadniej spos├│b jej przyrz─ůdzenia.

W wywiadzie dla BBC, historyk kulinarny Pierre Leclercq, profesor na Uniwersytecie w Li├Ęge zauwa┼╝a, ┼╝e po pierwsze, je┼Ťli historia, kt├│r─ů wcze┼Ťniej Wam opowiedzia┼éam jest prawdziwa, to mia┼éa ona miejsce w XVIII w. – czyli okolicach roku 1739r., a nie 1680r. ÔÇô jak zak┼éada opowie┼Ť─ç, poniewa┼╝ dopiero w latach 30. XVIII w. w regionie tym pojawi┼éy si─Ö ziemniaki.

Jednak tym, czego autentyczno┼Ť─ç podwa┼╝a profesor, jest maj─Ötno┼Ť─ç rzekomych amator├│w i wynalazc├│w frytek. Jak zauwa┼╝a Leclercq: ÔÇ×Mas┼éo by┼éo drogie, t┼éuszcz zwierz─Öcy by┼é rzadki, a ta┼äsze t┼éuszcze ro┼Ťlinne by┼éy spo┼╝ywane bardzo oszcz─Ödnie. Dlatego ch┼éopi jedli t┼éuszcz w spos├│b bardzo prosty ÔÇô na chlebie lub w zupie, nie marnuj─ůc go ani nie eksperymentuj─ůc. Jego zdaniem zu┼╝ycie t┼éuszczu wy┼é─ůcznie do sma┼╝enia, po kt├│rym nadawa┼é si─Ö do wyrzucenia, zamiast bezpo┼Ťrednie spo┼╝ycie go, podwa┼╝a ca┼é─ů t─Ö ÔÇ×legend─ÖÔÇŁ.

Warto tutaj zaznaczy─ç, ┼╝e Pan Pierre Leclercq jest Belgiem, a nie Francuzem, kt├│ry m├│g┼éby pr├│bowa─ç za wszelk─ů cen─Ö dowie┼Ť─ç, ┼╝e nazwa French Fries powsta┼éa nie bez powodu.

Czekaj. french fries jednak s─ů french, wi─Öc po co tyle minut zmarnowali┼Ťmy na s┼éuchanie o Belgach.
Hmm. Na przyk┼éad po to, aby nieco podszkoli─ç si─Ö z historii lub us┼éysze─ç, ┼╝e to Polak wynalaz┼é lamp─Ö naftow─ů, jednak przede wszystkim dlatego, ┼╝e we french fries pewne jest wy┼é─ůcznie fries. Ale poniewa┼╝ z wykszta┼écenia jestem mediatorem, sumienie nakazuje mi wys┼éucha─ç r├│wnie┼╝ wersji drugiej strony.

Francuzi, oddaj─Ö Wam g┼éos. Chocia┼╝ nie, bo pewnie wi─Ökszo┼Ť─ç z Was, podobnie jak ja, nie zna francuskiego. Pozw├│lcie wi─Öc, ┼╝e zn├│w to ja b─Öd─Ö opowiada┼éa.

Pami─Ötacie jak jeszcze z 5-6 lat temu wiele os├│b g┼éosi┼éo herezje pt. ÔÇ×ziemniaki s─ů z┼ée, tucz─ů i najlepiej na zawsze wyrzuci─ç ze z naszego jad┼éospisuÔÇŁ? Tak, mowa o Waszych znajomych, kt├│rych w ko┼äcu zablokowali┼Ťcie na fb, bo mieli┼Ťcie do┼Ť─ç artyku┼é├│w o p┼éaskiej ziemi oraz z┼éowrogich jak szczepionki kartoflach.

Jednak po tym, co zaraz us┼éyszycie, by─ç mo┼╝e zdecydujecie si─Ö od┼Ťwie┼╝y─ç z nimi kontakt, bo oni po prostu mieli zdezaktualizowane o jaki┼Ť 250 latÔÇŽ dane.
Ot├│┼╝ wyobra┼║cie sobie, ┼╝e w po┼éowie XVIII w. Francuzi stawiali znak r├│wno┼Ťci mi─Ödzy ziemniakami a niejako trucizn─ů. Co? Co? Cooo?

W 1748r. francuski parlament zakaza┼é uprawy ziemniak├│w, poniewa┼╝ wierzono, ┼╝e s─ů one przyczyn─ů wielu chor├│b, m.in. tr─ůdu. Dlatego te┼╝ pocz─ůtkowo s┼éu┼╝y┼éy jedynie jako pasza dla ┼Ťwi┼ä. Osob─ů, kt├│ra wyzwoli┼éa ziemniaki spod spo┼éecznych ucisk├│w by┼éy Antoine-Augustine Parmentier ÔÇô francuski farmaceuta, kt├│ry w czasie wojny siedmioletniej pe┼éni┼é rol─Ö aptekarza wojskowego, kolejny bonus edukacyjny, wojna rozpocz─Öta w 1756 r.┬átoczy┼éa pomi─Ödzy┬áFrancj─ů, Wielk─ů Brytani─ů, Rosj─ů, Szewcj─ů, Saksoni─ů, Austri─ů, Hanowerem oraz Prusami. I w┼éa┼Ťnie przez tych ostatnich zosta┼é schwytany i trafi┼é od niewoli. To, co nast─ůpi┼éo p├│┼║niej, mog┼éoby pos┼éu┼╝y─ç za dow├│d na to, ┼╝e powiedzenie ÔÇ×nie ma tego z┼éego, co by na dobre nie wysz┼éoÔÇŁ faktycznie ma sens. Ot├│┼╝ to w┼éa┼Ťnie w pruskim wi─Özieniu Parmentier po raz pierwszy spr├│bowa┼é karmy francuskiej trzody chlewnej i przekona┼é si─Ö, ┼╝e ziemniaki zas┼éuguj─ů na znacznie wi─Ökszy szacunek ni┼╝ zafundowa┼éa im jego ojczyzna. Po zako┼äczeniu wojny w 1763r., Antoine wr├│ci┼é do Pary┼╝a, gdzie kontynuowa┼é badania w dziedzinie chemii od┼╝ywiania. W 1772r. (dobrze kombinujecie – dok┼éadnie wtedy odby┼é si─Ö pierwszy rozbi├│r Polski) Parmentier zg┼éosi┼é do konkursu organizowanego przez Akademi─Ö Besancon, prac─Ö po┼Ťwi─Öcon─ů w┼é─ůczeniu ziemniak├│w do diety os├│b choruj─ůcych na dyzenteri─Ö. C├│┼╝ to za przypad┼éo┼Ť─ç? W du┼╝ym skr├│cie ostra choroba jelit, jednak nie b─Öd─Ö wchodzi─ç w szczeg├│┼éy, bo nie jest to najodpowiedniejsze miejsce do tego typu opowie┼Ťci.

Naukowiec oraz ziemniak wygrali ten konkurs, ale nie to by┼éo najwi─Öksz─ů nagrod─ů. Jeszcze w tym samym roku Pary┼╝ zni├│s┼é zakaz spo┼╝ywania kartofli przez ludzi ÔÇô w ko┼äcu sta┼éy si─Ö one jadalne ÔÇô przynajmniej teoretycznie. Dlaczego? Poniewa┼╝ mimo du┼╝ej pracy, kt├│r─ů Antoine w┼éo┼╝y┼é w make ziemniak great again, wci─ů┼╝ natrafia┼é na op├│r ze strony ┼Ťrodowiska medycznego. Najpierw zabroniono mu uprawia─ç pyr w jego testowym ogrodzie na terenie szpitala Invalides w Pary┼╝u, w kt├│rym pracowa┼é jako farmaceuta, a p├│┼║niej zwolniono go z pracy.

Ale dowodem na to, jak du┼╝ym kozakiem i geniuszem by┼é Parmentier, jest (jakby┼Ťmy to dzisiaj nazwali) marketing, kt├│ry zbudowa┼é wok├│┼é ziemniak├│w. Na uwag─Ö zas┼éuguj─ů kolacje sk┼éadaj─ůce si─Ö przede wszystkim z potraw z ziemniak├│w, na kt├│re zaprasza┼é prawdziwe znamienito┼Ťci, jak np. jednego z┬áojc├│w za┼éo┼╝ycieli Stan├│w Zjednoczonych – Benjamina Franklina czy francuskiego naukowca, uwa┼╝anego za ojca tym razem wsp├│┼éczesnej chemii Antoine Lavoisier. W kronikach odnotowano tak┼╝e nietypowy podarek, kt├│ry Parmentier, ┬áwr─Öczy┼é kr├│lowi Ludwiki XVI i kr├│lowej Marii Antoninie, a mianowicie ÔÇô bukiet pe┼éen kwiat├│w kwitn─ůcych ziemniak├│w. Jednak akcj─ů, kt├│ra zaskoczy┼éa mnie najbardziej by┼éo wynaj─Öcie uzbrojonych stra┼╝nik├│w, kt├│rzy w ci─ůgu dnia mieli broni─ç jego grz─ůdki z kartoflami. Zapytacie, po co, skoro wci─ů┼╝ ludzie nie chcieli ich je┼Ť─ç. Tutaj k┼éania si─Ö psychologia i jedna z zasad wywierania wp┼éywu spo┼éecznego ÔÇô regu┼éa niedost─Öpno┼Ťci, zgodnie z kt├│r─ů im bardziej czego┼Ť nie mo┼╝emy mie─ç, tym mocniej tego pragniemy. Broni─ůcy ogr├│dka stra┼╝nicy wysy┼éali w ┼Ťwiat sygna┼é, ┼╝e to czego strzeg─ů jest cenne, a wi─Öc po┼╝─ůdane. Co robi─ů ludzie, kt├│rzy czego┼Ť pragn─ů, ale nie mog─ů tego dosta─ç? Ci prawili ÔÇô rezygnuj─ů, natomiast ci mniej moralni ÔÇô kradn─ů. I w┼éa┼Ťnie na to liczy┼é Parmentier, przez co pozwoli┼é ochroniarzom przyjmowa─ç drobne ┼éap├│wki, kt├│re zaproponuj─ů im, ┼╝─ůdni ziemniak├│w, ludzie.

Jednak pomimo wszystkich tych dzia┼éa┼ä, prawdziwy boom na kartofelki nast─ůpi┼é dopiero kilka lat p├│┼║niej ÔÇô w 1785r. Sta┼éo si─Ö to za spraw─ů bardzo z┼éych zbior├│w pszenicy, kt├│re doprowadzi┼éyby do kryzysu g┼éodowego na p├│┼énocy kraju, gdyby nie szkalowany przez lataÔÇŽ poczciwy ziemniak. 4 lata p├│┼║niej Antoine, na rozkaz kr├│la opublikowa┼é Traktat o kulturze i zastosowaniu ziemniak├│w, s┼éodkich ziemniak├│w i topinamburu, kt├│ry by┼é dowodem b┼éogos┼éawie┼ästwa ze strony Kr├│la dla spo┼╝ywania tych warzyw. W 1795r. pojawi┼éa si─Ö pierwsza ksi─ů┼╝ka kulinarna po┼Ťwi─Öcona kartoflom, a zwie┼äczeniem ┼╝ywieniowej rewolucji by┼éo przekszta┼écenie kr├│lewskich ogrod├│w Tuileries na pola ziemniaczane.

Jednak to nie jedyna rzecz, kt├│r─ů przys┼éu┼╝y┼é si─Ö nie tylko Francuzom, ale i ca┼éemu ┼Ťwiatu Parmentier. Agronomia do samego ko┼äca by┼éa w centrum jego zainteresowa┼ä, a za sw├│j najwy┼╝szy cel uwa┼╝a┼é polepszenie ludzkiego ┼╝ycia, dzi─Öki poszerzaniu i ulepszaniu technik rolniczych. Dowi├│d┼é tego m.in. poprzez bycie pionierem w pozyskiwaniu cukru z burak├│w cukrowych. Aby odda─ç ho┼éd jego osobie a tak┼╝e niepodwa┼╝alnym zas┼éugom dla naszych kubk├│w smakowych, postanowiono uhonorowa─ç go w najsmaczniejszy spos├│b ÔÇô nazywaj─ůc przer├│┼╝ne potrawy z ziemniak├│w jego imieniem, np.
– hachis Parmentier┬á
– brandade de morue┬áparmentier┬á
– pommes┬álub┬ágarniture Parmentier┬á
– salad┬áParmentier┬á
– pur├ęe Parmentier┬á┬á

Ponadto upami─Ötniono go wieloma pomnikami, a tak┼╝e jego nazwiskiem nazwano jedn─ů ze stacji metra w Pary┼╝u. I tutaj ma┼éa ciekawostka, wyj─ůtkowo nie historyczna, cho─ç mo┼╝e troch─Ö, bo sprzed pi─Öciu lat. Przygotowuj─ůc odcinek, kt├│rego w┼éa┼Ťnie s┼éuchacie mia┼éam nieodparte wra┼╝enie, ┼╝e ÔÇ×ParmentierÔÇŁ ju┼╝ kiedy┼Ť obi┼é mi si─Ö o uszy i na pewno nie by┼éo to za spraw─ů ziemniak├│w. W ko┼äcu po┼é─ůczy┼éam to nazwisko w┼éa┼Ťnie ze stacj─ů metra, przy kt├│rej mieszka┼éam przez kilka miesi─Öcy b─Öd─ůc na kontrakcie modelingowym. Teraz z pe┼énym przekonaniem mog─Ö stwierdzi─ç, ┼╝e pan Antoine-Augustine Parmentier po stokro─ç zas┼éu┼╝y┼é na takie uhonorowanie.

By┼éa lekcja historii, osobiste wspomnienia i ca┼ékiem nielicha biografia francuskiego farmaceuty jednak, gdzie si─Ö podzia┼éy frytki, kt├│rym to podobno po┼Ťwi─Öcony jest ten odcinek. A no w┼éa┼Ťnie. Frytki s─ů, a raczej podobno by┼éy, sprzedawane przez francuskich handlarzy w okolicach najstarszego mostu w Pary┼╝u Pont-Neuf, i w┼éa┼Ťnie st─ůd wzi─Ö┼éa si─Ö nazwa ich kulinarnego wynalazku – pomme Pont-Neuf. Jego powstanie datuje si─Ö na ko┼äc├│wk─Ö XVIII w., a wi─Öc jak ju┼╝ wiecie z historii, kt├│r─ů przed chwil─ů Wam opowiedzia┼éam ÔÇô by┼é to czas, kiedy ziemniaki zacz─Ö┼éy podbija─ç p├│┼énocn─ů Francj─Ö. St─ůd te┼╝ zdaniem, wielu badaczy, scenariusz ten wydaje si─Ö by─ç ca┼ékiem prawdopodobny, cho─ç nie pewny.  Bowiem, jak zauwa┼╝a wspomniany wcze┼Ťniej historyk Pierre Leclercq, na podstawie doniesie┼ä z tamtego okresu, nie da si─Ö jednoznacznie stwierdzi─ç, czy m├│wi─ů one o sma┼╝onych w g┼é─Öbokim t┼éuszczu frytkach, jakie znamy dzisiaj; czy mo┼╝e jednak o podsma┼╝anych na ma┼Ťle ziemniaczanych talarkach lub ─çwiartkach. Pierwsza publikacja, w kt├│rej mo┼╝emy przeczyta─ç o technice podw├│jnego sma┼╝enia, stosowanej obecnie do przygotowania idealnych frytek, pojawi┼éa si─Ö dopiero na pocz─ůtku XX w. w Belgii i mia┼éa tytu┼é ÔÇ×Traktat o gospodarce domowej i higienieÔÇŁ. Cho─ç i to nie dowodzi ich belgijskiego pochodzenia.

Zapewne nigdy nie dojdziemy do tego, sk─ůd pochodzi┼é geniusz, kt├│ry cienko pokrojonego kartofelka zatopi┼é w g┼é─Öbokim t┼éuszczu. Zdecydowanie ┼éatwiej wskaza─ç natomiast kraj, dzi─Öki kt├│remu kilkaset lat p├│┼║niej s┼éyszymy w reklamie has┼éo ÔÇ×A mo┼╝e frytki do tego?ÔÇŁ i nikt z nam nie ma w─ůtpliwo┼Ťci, czym owe frytki s─ů.

Mowa oczywi┼Ťcie o USA. To w┼éa┼Ťnie Stany Zjednoczone maj─ů niepodwa┼╝alny talent, do rozpropagowywania r├│┼╝nych trend├│w oraz produkt├│w, czego dowodem mog─ů by─ç m.in. lody, kt├│rych histori─Ö opowiada┼éam w 23. i 25. odcinku.

Podobnie jak w lodach rozkocha┼é si─Ö prezydent George Washington, tak dla frytek g┼éow─Ö straci┼é (na szcz─Ö┼Ťcie tylko w przeno┼Ťni) prezydent Thomas Jefferson, kt├│ry podobno na pocz─ůtku XIXw. mia┼é w swoim r─Ökopisie wspomnie─ç o ÔÇ×Pommes de terre frites en petites tranchesÔÇŁ – ÔÇ×Surowych, pokrojone w ma┼ée plasterki, ziemniakach sma┼╝onych w g┼é─Öbokim t┼éuszczuÔÇŁ. Szybko z r─Ökopisu trafi┼éy one na sto┼éy w Bia┼éym Domu. Przepis znany jako ÔÇ×sma┼╝one ziemniaki po francuskuÔÇŁ, kt├│ry w latach 50. XIX w. podbija┼é ameryka┼äskie ksi─ů┼╝ki kucharskie, prawdopodobnie wyszed┼é spod r─Öki francuskiego szefa kuchni Honor├ę Julien. Jednak najwi─Ökszy frytkowe boom nadszed┼é dopiero w XX w., wraz z narodzinami restauracji typu fast food. Ale to ju┼╝ jest historia na inny odcinek lub nawet ca┼é─ů seri─Ö.

Jak sami mogli┼Ťcie si─Ö przekona─ç, historii frytek bli┼╝ej do karbowanych lub poskr─Öcanych ni┼╝ tych prostych, kt├│re osobi┼Ťcie kocham najbardziej. Podobnie, jak nie ma jednego w┼éa┼Ťciwego sposobu jedzenia frytek ÔÇô jako dodatek lub g┼é├│wne danie; z dodatkiem ketchupu czy majonezu, tak samo jest wiele pa┼ästw, kt├│re do┼éo┼╝y┼éy swojego ziemniaka do sukcesu frytek.

Brytyjczycy – wpadli na doskona┼ée po┼é─ůczenie Fish&Chips
Belgowie ÔÇô opanowali do perfekcji technik─Ö podw├│jnego sma┼╝enia
Francuzom ÔÇô co najmniej zawdzi─Öczamy ich nazw─Ö
a Kanadyjczykom ÔÇô mo┼╝emy pogratulowa─ç najwi─Ökszej na ┼Ťwiecie firmy produkuj─ůcej mro┼╝one frytki ÔÇô McCain Foods.

Print Friendly, PDF & Email

Dodaj komentarz